تلخيص كرد : 1 . كوتاهى آيات و سور و ايجاز تعبير و فراوانى هماهنگى آوايى آنها 2 . دعوت به مبانى ايمان به خدا و وحى و عالم غيب و آخرت و تصاوير بهشت و دوزخ 3 . دعوت به پاىبندى به اخلاق كريمه و استقامت در راه خير 4 . مجادلهء با مشركان و نابخردانه خواندن افكار آنان 5 . خطاب يا أَيُّهَا النَّاسُ در سرآغاز يا متن سوره ، بدون آن كه خطاب يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا در آن آمده باشد . در مورد بند 5 ، ياد آورى كرده‌اند كه سورهء حج از اين قاعده مستثناست . زيرا ، در اين سوره هر دو خطاب يا أَيُّهَا النَّاسُ و يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمده است . « 1 » اين خصوصيّات پنجگانه ، بيشتر در آيات و سوره‌هاى مكّى وجود دارند . خصوصياتى نيز كه در آيات و سوره‌هاى مدنى وجود دارند ، عبارتند از : 1 . طولانى بودن سوره‌ها و آيات و اطناب آنها 2 . تفصيل براهين و ادلّهء حقايق دينى 3 . مجادلهء با اهل كتاب و دعوت آنان به ترك غلّو در دين 4 . سخن از منافقان و دردسرآفرينيهاى آنان 5 . تفصيل احكام حدود و حقوق و ارث و نظامهاى سياسى و اجتماعى و حكومتى موضع ما دربارهء ويژگيهاى سور مكّى و مدنى ترديدى نيست در اين كه اين مقياسهاى برگرفته از آن ويژگيهاى كلّى آيات و سور مكّى يا مدنى ، تا حدودى روشنگر موضوع هستند ، و گاه نيز مىتوانند ملاك ترجيح يكى از دو احتمال موجود در سوره‌ها و آياتى كه براى مكّى يا مدنى بودن آنها سندى روايى يا تاريخى در دست نداريم ، قرار گيرند . اگر سوره‌اى با شيوهء بيان و ايجاز و هماهنگى آوايى و تعريض

--> ( 1 ) سورهء حج مدنى است و مكّى نيست . هر دو خطاب « يا ايها الناس » و « يا ايها الذين آمنوا » نيز در آن آمده‌اند ، امّا خطاب « يا ايها الناس » در آن بيشتر است ، چنان كه سورهء حجرات بدون اشكال مدنى است و خطاب « يا ايها الناس » در آن به كار رفته است - مؤلف .